Америкийн таван ерөнхийлөгч лхагва гаригт Цагаан ордонд түүхэн үдийн зоог барилаа. Үдийн зоогийг америкийн ерөнхийлөгчид том, бага Жорж Буш, Билл Клинтон, Жим Картер нар болоод ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод байгаа Барак Обама нар барьсан юм.
Өмнөх ерөнхийлөгч нартай үдийн зоог барихаасаа өмнө Жорж Буш Барак Обамад хандан “Надад байгаа нэг санал болоод бид бүхний хуваалцах тэр зүйл бол бид бүгд амжилтад хүрэхийг хүсдэг тухай юм. Ардчилсан намынх ч бай, Бүгд найрамдах намынх ч байсан хамаагүй бид улс орныхоо төлөө маш их сэтгэл тавьдаг” гэж хэлжээ.
Түүхэн уулзалтыг зохион байгуулсан ерөнхийлөгч Бушд Обама талархаад, энэ бол сайхан зөвлөгөө зөвлөмж авах, харилцаа холбоо тогтоох боломж хэмээн онцолсон юм. Обамагийн хэвлэл мэдээллийн албаны нарийн бичгийн даргын ярьснаар ерөнхийлөгчид маш бүтээлч яриа өрнүүлжээ. Обама ч өмнөх ерөнхийлөгчдийн зүгээс илэрхийлэх баримтлах хос санааг баяртай хүлээн авчээ. “Ерөнхийлөгчид ерөнхийлөгчийн албыг хэрхэн зохион байгуулах болоод улс оронд тулгараад байгаа чухал асуудлуудын талаар тустай зөвлөгөөг солилцсон. Ирэх жилүүдэд бүх ерөнхийлөгчидтэй ойр дотно харилцаатай байхыг ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод байгаа Барак Обама маш их хүсч байгаа” хэмээн Роберт Гиббс хэлжээ.
Ерөнхийлөгчдийн түүхийг бичдэг Даг Бринкли “Энэ бол Обамагийн хуьд маш чухал улс төрийн алхам юм. Түүнд ийм сувгийг нээлттэй байлгахад энэ явдал тустай” хэмээжээ. Тэрбээр цааш нь “Улс орныг удирдах улс төрийн шинэ бодлого баримталж байгаа бол, гарын үсгүүдийг авч чадах юм бол, түүний өмнө бүх юм ногоон гэрлийн хурдаар байх болно. Бүх экс ерөнхийлөгчдөд төдийгүй ард түмэнд хандаж хэлэх зүйл бол “Дан ганц би үүний төлөө биш. Гэхдээ л миний ард эдгээр экс-ерөнхийлөгчид байгаа” гэж хэлнэ. Энэ бол маш их хүчтэй юм” гэв.
Цагаан ордны хэвлэлийн төлөөлөгч Дана Перино хамгийн сүүлд 1981 онд тухайн үед амьд мэнд байсан ерөнхийлөгчид уулзаж байсан тухай ярьжээ. Тиймээс нэгдүгээр сарын 7-ны уулзалт бол “түүхэн мөч” юм хэмээн тодорхойлж байгаа юм. Тэрбээр ерөнхийлөгч Жорж Буш уулзалт-үдийг зоогийг зохион байгуулсандаа маш их сэтгэл хангалуун байгаа хэмээжээ.
Бүх ерөнхийлөгч албан ёсоор Америкийн шинэ, бас түүхэн ерөнхийлөгч удахгүй болох Барак Обамад “Маш их амжилтаар дүүрэн ажиллахыг” хүсэн ерөөсөн тухай ч хэвлэлийн төлөөлөгч мэдээлсэн юм. Перино “Үдийн зоогийн турш АНУ-д тулгараад байгаа олон чухал асуудлын талаар өргөн хүрээнд авч ярилцсан. Тэд бүгд ирээдүйд харилцаа холбоотой байхыг хүсч байгаа” гэжээ. Сонгуулиас хойш хоёр дахь удаагаа Буш Обаматай уулзаж байгаа юм. Анх тэд 2008 оны арваннэгдүгээр сард уулзахад Обама ерөнхийлөгчдийн уулзалтыг зохион байгуулахыг Бушд санал болгожээ. Цэргийн албанд өндөр албан тушаал хааж явсан Ерөнхийлөгчдөд Ж.Вашингтон, Э.Жэксон, Б.Харрисон, З.Тэйлор, В.Грант, Д.Эйзенхауэр нар ордог бол цэргийн алба хаагаагүй 13 Ерөнхийлөгчийн тоонд Б.Обама оржээ.
Цэргийн сургууль дүүргэсэн зургаан Ерөнхийлөгчийн нэг нь Жимми Картер цөмийн физикч мэргэжилтэй. Картер нь нисдэг тавагт итгэдэг нэгэн гэнэ. Тэрбээр 1973 онд нисдэг таваг харснаа Олон улсын судалгааны төвд мэдэгдсэн боловч одон орон судлаач эрдэмтэд Үүрийн цолмонг олж харжээ гэсэн хариуг түүнд өгчээ. Энэхүү хариунд сэтгэл дундуур үлдсэн Картер Ерөнхийлөгчид өрсөлдөж байхдаа нисдэг тавагны талаарх бүх мэдээлэлийг ялсан нөхцөлд ил гаргана гэж амласан боловч 39дөх Ерөнхийлөгч болоод түүний талаар нэг ч үг дуугаралгүй байсаар байгаад Цагаан ордныг орхижээ.
Харвард, Иелийн Их сургууль болон бусад их, дээд сургууль төгссөн олон Ерөнхийлөгч байхад огт дээд боловсролгүй найман Ерөнхийлөгч бас Америкийн түүхэнд байжээ. Тухайлбал, 1865-1869 онуудад Ерөнхийлөгч байсан Эндрю Жонсон нь багадаа сургуульд сурч байгаагүй бөгөөд 17 настай Элиза Карделагаар бичиг үсэг заалгаж байгаад сүүлд түүнтэй гэрлэсэн байна.
Хамгийн сүүлийн дээд боловсролгүй Ерөнхийлөгчийн тоонд 33 дахь Ерөнхийлөгч Гарри Трумэн ордог. Тэрбээр хуулийн сургуульд сурч байсан боловч дүүргэж чадаагүй нэгэн юмсанж.
Трумэн нь 1945 оны 8 сард Японы Хирошима болон Нагасаки хотуудад атомын бөмбөг хаях тушаал өгсөн Ерөнхийлөгч билээ.
Г.Трумэнийг Ерөнхийлөгч байх хугацаанд түүний тэжээсэн нэгэн ямаа Цагаан ордны хашаан дотор бэлчдэг байжээ.
Гарри Трумэн 1972 оны 12 сарын 26ны өглөө нас барсан бол яг энэ өдөр 34 жилийн дараа 38дахь Ерөнхийлөгч Жералд Форд мөнх бусыг үзжээ.
Ж.Форд нь Ричард Никсоныг огцорсны дараа 1974 оны 8 сарын 9нд сонгуульгүйгээр гарч ирсэн цорын ганц Ерөнхийлөгч юм байна. Тэрбээр өнчин хүүхдийн газраас үрчлэгдсэн гэдгээ 12 настай байхдаа үрчилж авсан эцэг эхээсээ анх сонсчээ.
Аравдахь Ерөнхийлөгч Жон Тайлер нь 15 хүүхэдтэйгээрээ хамгийн олон хүүхэдтэй Ерөнхийлөгч байжээ..
1857-1861 онуудад Ерөнхийлөгч байсан Жэймс Бюкенен нь цорын ганц гонь Ерөнхийлөгч байжээ.
Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд хамгийн удаан хугацаагаар /1933-1945/ Франклин Делано Рузвелт байсан бол хамгийн богино хугацаагаар Вильям Харрисон хашжээ. Тэрбээр 1841 оны 3 сарын 4-нд Америйкийн есдөх Ерөнхийлөгч болоод ердөө сарын дараа 4-р сарын 4-нд таалал төгсч албан тушаал дээрээ нас барсан анхны Ерөнхийлөгч гэнэ.
Тангараг өргөх ёслол дээрээ хоёр цаг үргэлжилсэн хамгийн урт үг хэлсэн Ерөнхийлөгч гэж түүхэнд бас тэмдэглэгджээ. Тэрхүү Ерөнхийлөгчийн Тангараг өргөх ёслол нь бороотой өдөр таарч нимгэн хувцастай байсан Харрисон хатгаа авч, удалгүй нас барсныг “Тэкумсэгийн хараал” хүрсэн гэж түүхэнд үлджээ.
В.Харрисоны ач хүү Бенжамин Харрисон нь Америкийн 23 дахь Ерөнхийлөгч бөгөөд Тангараг өргөх өдөр нь мөн шиврээ бороо орж байжээ. Бенжаминыг үг хэлж байхад түүний өмнөх Ерөнхийлөгч Грувер Кливленд нарны хаалтыг нь барьж байсан гэж түүхэнд орсон байна. Ингэж өвөөгийнхөө эмгэнэлт алдааг давталгүйгээр Ерөнхийлөгчийнхөө бүрэн эрхт хугацааг дуусгаж чаджээ.
Тэрбээр Цагаан ордонд чийдэн асаахыг зөвшөөрдөггүй байжээ. Иймээс 1889-1893 онуудад Цагаан ордоныхон оройн цагаар лааны гэрэлд ажиллаж, амьдарч байжээ.
Грувер Кливленд нь хоёр удаа /1885-1889, 1893-1897/ Ерөнхийлөгч болохдоо Бенжамин Харрисоны өмнө бөгөөд дараа нь сонгогдож Америкийн түүхэнд тасралттайгаар хоёр удаа сонгогдсон цорын ганц Ерөнхийлөгч бөгөөд Цагаан ордонд хуримаа хийсэн цорын ганц хүн ажээ.
12дахь Ерөнхийлөгч За́кари Тэйлор нь хамгийн их сүсэг бишрэлтэй Ерөнхийлөгчид тооцогддог гэнэ. 1849 оны 3 сарын 4нд Ерөнхийлөгчийн Тангараг өргөх ёслолын үйл ажиллагаа ням гаригт таарсан учир Тэйлор нь бурханы сургаалиар амрах ёстой гээд маргааш нь Ерөнхийлөгч болж байжээ. Үүнээс үзэхэд АНУ нь 24 цагийн турш бүтэн нэг өдөр Ерөнхийлөгчгүй байсан байна.
Сүсэг бишрэлтэй Ерөнхийлөгчийн тоонд Роналд Рейган зүй ёсоор ордог. 40дөх Ерөнхийлөгч Рейган нь “азтай” мөнгөөр хармаагаа дүүргэж явахаас гадна хар, цагаан хэл ам хүрчихвий гэж байнга мод тогшиж, зүүн мөрөө давуулан “түй, түй, түй” гэж явдаг нэгэн байжээ.
Р.Рейганыг “Тэкумсэгийн хараал” хүрсэн хамгийн сүүлийн Ерөнхийлөгч гэж үздэг болсноос хойш эхнэр Нэнси нь Цагаан ордонд Жоан Квигли хэмээх хувийн зурхайчтэй болжээ.
Тэкумсэ гэж хэн байв?
19-р зууны эхэн үед индианчуудын эсэргүүцлийг цэргийн хүчээр цус урсган дарсан генерал Вильям Харрисоныг 1840 онд Америкийн Ерөнхийлөгч болоход нь индиачуудын удирдагч Тэкумсэг хараал хийсэн гэсэн цуурхал гарснаас хойш тэр хараал нь тэгээр төгссөн онуудад таарсан Ерөнхийлөгчдөд үйлчилдэг гэсэн яриа нь өнөөг хүртэл үргэлжилсээр иржээ.
1. В.Харрисон 1840 онд сонгогдоод өвчний улмаас 1941 онд нас баржээ.
2. А.Линкольн 1860 онд сонгогдоод 1865 онд буудуулж нас баржээ.
3. Ж..Гарфилд 1880 онд сонгогдоод 1881 онд будуулж нас баржээ.
4. В. Мак Кинли 1900 онд сонгогдоод 1901 онд буудуулж нас баржээ.
5. У. Гардин 1920 онд сонгогдоод 1923 онд таалал төгсжээ.
6. Ф.Рузвелт 1940 онд сонгогдоод 1945 онд мөнх бусыг үзжээ.
7. Ж. Кеннеди 1960 онд сонгогдоод 1963 онд буудуулж газар дээрээ нас баржээ.
8. Р.Рейган 1980 онд сонгогдоод 1981 онд буудуулж хөнгөн шарх аваад тэгээр төгссөн Ерөнхийлөгчид дотроос амид үлдсэн цорын ганц хүн нь ажээ.
Сүсэг бишрэлтэй Ерөнхийлөгчийн тоонд 32 дахь Ерөнхийлөгч Франклин Делано Рузвелт мөн орно. Ф.Рузвелт нь 13 тоонд бишрэлгүй байжээ. Ямар нэгэн үйл ажиллагаа, аялал жуулчлалыг 13-нд төлөвлөдөггүй байжээ. Хурал, цуглаан, уулзалтанд тохиолдлоор 13 хүн ирсэн нөхцөлд нарийн бичгийн даргаа дуудаж тэрхүү үйл ажиллагаанд заавал оролцуулдаг байжээ. Тэрбээр 1945 оны 4 сарын 12ны шөнө 13 гарахад цаг хүрэхгүй хугацаа үлдээд байхад таалал төгсжээ.
Р. Рейган /69/ хамгийн настай Ерөнхийлөгч байсан бол 42 настайдаа Ерөнхийлөгчөөр /1901-1909/ сонгогдсон Теодор Рузвелт нь хамгийн залууд тооцогддог.
Т.Рузвелт нь Америкийн Ерөнхийлөгч дотроос хамгийн түрүүнд нисэх онгоцонд сууж үзсэн нь ажээ. Теодор Рузвелт тэр үед байсан бүх 48 муж улсаараа явсан анхны Ерөнхийлөгч гэнэ.
Нэгэн удаа Теодор Рузвелт Миссиссиппи мужид ажлаар очиход нь тус мужийн захирагчЭндрю Лонгино түүнийг анд урьжээ. Хамт явсан хүмүүс нь баавгай буудаж шархдуулаад Рузвелтэд мэдэгдэлгүйгээр том модноос уяад бууд гэхэд нь тэр татгалзжээ. Түүнээс хойш нэн удалгүй Washington Post сонины 1902 оны 11 сарын 16ны дугаарын хошин шогийн буланд модноос уяатай бамбаруушийг Тэдди буудаж чадаагүй гэсэн шог зураг гарчээ. Тэрхүү шог зураг хэвлэгдсний дараахан Моррис Мичтом Teddy Bear хэмээх алдартай зөөлөн бамбаруушан тоглоомыг үйлдвэрлэж эхэлжээ. Ийнхүү Теодорын өхөөрдсөн нэр Тэдди нь зөөлөн бамбаруушны нэр болон хувирчээ.
Т. Рузвелтын үед Вашингтон хотын газар нутагт хэрэмээ устгаад бараг дуусгасан байжээ. Ерөнхийлөгч Т.Рузвелтын санаачлагаар Цагаан ордны цэцэрлэгт Канадын 28 хар хэрэм авчирч үржүүлж өсгөснөөр нийслэл хот нь дахин хэрэмтэй болсон түүхтэй гэнэ.
Иргэний дайны үед Америкийн муж улсуудыг бутарч задрах аюулаас ангижруулж, боолын системийг халж чадсан 16дахь Ерөнхийлөгч Абрахам Линкольны гавъяаг хойч үе нь өндрөөр үнэлж үндэстний баатар хэмээн шүтдэг.
Линкольныг Ерөнхийлөгч болсны дараахан нэгэн баян хүн Сенатын гишүүдийн өмнө:
-Танай эцэг манай аавын гутал хийдэг байсан гэж басамжлан доромжлох маягаар хэлжээ. Тэгээд юу гэж? гэж Линкольныг асуухад “Танай эцэг гуталчин байсан гэдгийг л хэлэх гэсэн юм” гэжээ. Линкольн түүнд: “Тийм ээ, миний эцэг гуталчин байсан. Хотынхоо бараг бүх хүмүүсийн гутлыг хийж байсан нь үнэн. Харин өдий хүртэл аавын хийсэн гутлын талаар нэг ч гомдол гараагүйд нь би эцгээрээ бахархаж явдаг” гэсэн хариу барьжээ.
Ерөнхийлөгч Линкольн цилиндр бүрх малгай дотроо улсын чухал баримт бичиг болон хувийн захиануудаа хийж өмсчихөөд явдаг байсныг түүхэнд тэмдэглэн үлдээсэн нь бас сонирхолтой байна.
ХХ зууны анхны Ерөнхийлөгч Вильям Мак Кинли нь Нобелийн шагнал хүртсэн анхны америк хүн бөгөөд Цагаан ордонд хар арьстай хүнийг урьж оруулсан анхны Ерөнхийлөгч билээ.
Мак Кинли нь энгэрийн хармаандаа байнга амьд улаан цэцэг зүүж, таалагдсан хүндээ “Энэхүү цэцэг минь танд аз жаргал өгөг” гэж хэлээд бэлэглэдэг байжээ.
1901 онд Нью Үорк мужийн Буффало хотод нээгдсэн үзэсгэлэн үзэж явахдаа Мак Кинлинэгэн залуу эмэгтэйд энгэрийнхээ улаан цэцгийг аваад өгчээ. Гэтэл нэн удалгүй тэр бүсгүйн сүйт залуу болох польш гаралтай Леон Франк Чолгош гэгч Ерөнхийлөгчийг 2 удаа буудан шархдуулав. Ерөнхийлөгчөө таниагүй хартай тэр залуу цагдаа нарт баригдаад зодуулж байхыг нь харсан шархтай Мак Кинли: “Залуучууд аа! Түүнтэй зөөлөн харьцаач” гэж гуйж байжээ.
1969-1974 онуудад Ерөнхийлөгч байсан Ричард Никсон Хятад улсад айлчилсан анхны Ерөнхийлөгч гэнэ.
Америкийн Ерөнхийлөгчид дотроос хамгийн олон удаа гадаадад аялсан нь Билл Клинтон бөгөөд тэрбээр дэлхийн 133 оронд очиж үзжээ.
Forbes сэтгүүлийн судалгаагаар хамгийн баян Ерөнхийлөгчдийн тоонд Ж.Вашингтон, Ж.Кеннеди нар орсон бол Э.Жонсон хамгийн ядуу нь байжээ. Ж.Вашингтон, Ж.Кеннеди нарын хөрөнгө одоогийн ханшаар 900 сая долларт хүрч байжээ. Анхны Ерөнхийлөгчийн цалинг Конгрессоос жилдээ 25000 доллароор тогтооход Ж.Вашингтон цалин авахаасаа татгалзаж байжээ.
17дахь Ерөнхийлөгч Э.Жонсон нь хувцасаа өөрөө оеж чаддаг нэгэн байжээ.
6 дахь Ерөнхийлөгч Жон Квинси Адамс нь нэг л хувцастайгаа арван жилийг барсан гэж түүхэнд тэмдэглэгдсэн бол 21дэх Ерөнхийлөгч Честэр Артур нь100 өмд сольж өмсдөг ганган эр байсан гэж түүхэнд ороод авчээ.
Жон Квинси Адамс нь Америкий анхны Дэд Ерөнхийлөгч бөгөөд 2 дахь Ерөнхийлөгч Жон Адамсын хүү билээ.
Жон Адамс 1826 оны 6 сарын 4нд “Томас Жефферсон амьд үлдчихлээ” гэж хэлээд амьсгал хураажээ. Гэтэл түүний улс төрийн гол өрсөлдөгч байсан Жэффэрсон нь мөн тэр өдөр хэдхэн цагийн өмнө түүнээс түрүүлээд нас барчихсан байжээ.
Томас Жефферсон нь АНУ-ын анхны Төрийн нарийн бичгийн дарга, 2дахь Дэд Ерөнхийлөгч бөгөөд 3дахь Ерөнхийлөгч /1801-1809/ байжээ. Жефферсон нь Конгрессын номын сан болон Виржиниягийн Их сургуулийг үндэслэн байгуулжээ.
Америкийн Ерөнхийлөгч дотроос 28дахь Ерөнхийлөгч Вудро Вилсон нь докторын зэрэг хамгаалсан цорын ганц хүн гэнэ. Тэрбээр түүхч, улс төр судлаач байжээ.
Герман гаралтай 31дэх Ерөнхийлөгч Хэрбэрт Хувэр нь нийтдээ 16 ном бичиж хэвлүүлснээс Fishing for Fun and to Wash Your Soul “Зугаацах болон сэтгэлээ ариусгахад загас барихын ач холбогдол” хэмээх ном нь америкчуудын унших дуртай номын нэг гэнэ.
Голланд гаралтай 8 дахь Ерөнхийлөгч Мартин Ван Бюрен нь Цагаан ордондох амьдралынхаа тухай сонирхолтой олон дурсамж үлдээхдээ эхнэрийнхээ нэрийг нэг ч удаа дурсаагүй гэнэ.
Ж.Картер хэд хэдэн түүхэн роман бичжээ.
43 дахь Ерөнхийлөгч Ж.Буш /2000-2008/ буухаасаа өмнө Ирак улсад айлчлаад гутлар шидүүлсэн нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдэх нь гарцаагүй.
Энэ удаад Африкаас гаралтай, хар арьстай Барак Хусейн Обама Америкийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдлоо.
Барак Обама Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үед дэмжигч сонгогчдоос өгсөн “азтай мөнгө”, хүч чадал илэрхийлсэн энэтхэгийн мич дүрстэй бурхан, дурсгалын бугуйвч зэрэг эдгээр зүйлийг аз хийморь авчиран хэмээн бэлэгшээж хармаан дотроо байнга авч явдаг байснаа хэлж, алган дээрээ тавьж үзүүлсэнийг TIME сэтгүүлийн 1-р сарын 5-ны дугаарт нийтэлжээ.
